Duurzaamheid van ontwikkelde en opkomende landen

KBC Country Sustainability Barometer: update 2024

Bij KBC Groep maakt duurzaamheid integraal deel uit van de algemene bedrijfsstrategie. De KBC Country Sustainability Barometer ondersteunt deze strategie door een belangrijke input te leveren voor de Responsible Investing-fondsen (RI-fondsen) die KBC Asset Management aanbiedt. Verantwoord beleggen in overheidsobligaties vereist, net als bij aandelen en bedrijfsobligaties, een bijkomende analyse. Die komt neer op een 'landenscreening' of, meer bepaald, een onderzoek naar het belang dat nationale overheden in hun beleid hechten aan duurzaamheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid. In dit onderzoeksrapport schetsen we eerst een beeld van wat 'duurzaamheid van landen' inhoudt. Vervolgens bekijken we de manier waarop landen op duurzaamheid kunnen worden geanalyseerd. Daarbij gaan we meer in detail in op de duurzaamheidsbarometer die KBC Economics heeft ontwikkeld. We bespreken de screeningsmethodologie en de vijf thema’s die we in het scoringsmodel hanteren. Ten slotte bespreken we de resultaten van onze meest recente becijfering die we eind 2024 maakten (de 2024-update van de KBC Country Sustainability Barometer).

Duurzaamheid van landen

Begripsafbakening

Er bestaat geen universele beschrijving van wat ‘duurzaamheid van landen’ precies inhoudt. Dat houdt op zijn beurt verband met het feit dat de doelstellingen en taken van overheden veelzijdiger zijn dan die van bedrijven. Het algemene overheidsbeleid heeft de duurzame bevordering van het algemeen welzijn - het welzijn van zoveel mogelijk burgers - voor ogen. Dat welzijn wordt door een veelheid van factoren bepaald: materiële welvaart, gezondheid, persoonlijke ontwikkeling, rechtvaardigheid, gelijke kansen, vrijheden, afwezigheid van sociale en politieke spanningen, veiligheid, enzovoort. Evenzeer is van belang dat die welzijnsbeleving niet ten koste gaat van die van toekomstige generaties, burgers in andere landen of van het dierenwelzijn. Daarom moeten ook aspecten als milieuduurzaamheid en internationale vrede expliciet in rekening worden gebracht.

In die zin kan duurzaamheid van landen worden omschreven als “het geheel van prestaties, instituties en beleidsinspanningen in een land die het welzijn van zijn huidige en toekomstige bevolking op een duurzame manier bevorderen, zonder daarbij het milieu en het welzijn van de bevolking in andere landen te hypothekeren”.¹ De praktische invulling van deze definitie is evenwel niet eenvoudig en deels subjectief. Los van de veelheid aan relevante factoren is dat ook een gevolg van tegengestelde visies op de mate waarin de overheid moet tussenkomen om die duurzaamheid te realiseren. Dat kan gaan van een sterke voorkeur voor een verreikende overheidscorrectie van de mogelijke uitwassen van bedrijfseconomische winstmaximalisatie (sociale uitbuiting, verwaarlozing van het leefmilieu,…) tot de mening dat vrijemarktprincipes uiteindelijk nog de beste garantie bieden voor duurzame welvaart en vooruitgang (meer kans op persoonlijke initiatiefname, volledige werkgelegenheid,…).

Screeningsmethodologie

De voorbije decennia zagen heel wat maatstaven het daglicht die aspecten van de duurzaamheid van landen in één index trachten te bundelen. Ruimere maatstaven betreffen veelal pogingen om tot een betere meting van maatschappelijk welzijn te komen dan het traditionele bbp per capita. De meeste alternatieve welzijnsmaatstaven blijven niettemin een hoge correlatie met het bbp per capita vertonen. Voor maatstaven die ecologische aspecten sterk in rekening brengen is dat niet zo. Dat komt doordat landen met een hoge materiële welvaart daarvoor een prijs betalen in termen van milieuvervuiling of uitputting van natuurlijke bronnen.

Individuele indices geven meestal een onvolkomen beeld van wat onder de duurzaamheid van landen wordt verstaan. Dat is de reden waarom KBC ervoor heeft gekozen om een eigen maatstaf te berekenen die de problematiek vanuit een zo ruim mogelijke invalshoek benadert. Al in 2002 berekende KBC Asset Management (de fondsenbeheerder van KBC Groep) voor het eerst zijn ‘duurzaamheidsbarometer’ van landen (de zogenoemde KBC Country Sustainability Barometer), die als basis dient voor beleggingskeuzes in zijn verantwoorde beleggingsfondsen (RI-fondsen). De methodologie werd uitgewerkt i.s.m. de macro-economen van KBC Economics, de research-afdeling van KBC.

Het scoringsmodel genereert een landenrangschikking op basis van een database die jaarlijks wordt bijgewerkt met nieuw beschikbare informatie voor de verschillende indicatoren. Het model is een dynamisch gegeven en wordt, indien nodig, aangepast aan nieuwe tendensen inzake duurzaamheid. KBC wordt daarbij bijgestaan door een onafhankelijke adviesraad van experten inzake de diverse duurzaamheidsaspecten (de RI Advisory Board). Hoewel er geen universele definitie van duurzaamheid van een land bestaat, bieden de zeventien VN-doelstellingen voor duurzame ontwikkeling (de Sustainable Development Goals, of kortweg SDGs) een nuttige internationale benchmark. Daarom hebben we in 2022 een analyse gemaakt die nagaat in welke mate de KBC-duurzaamheidsbarometer rekening houdt met de vooruitgang inzake deze SDGs. We namen toen een aantal bijkomende datapunten op in de analyse teneinde alle SDG-aspecten in het model mee te nemen.

De KBC-aanpak

De gescreende landen

Sinds 2022 onderzoekt de KBC Country Sustainability Barometer zowel ontwikkelde als opkomende economieën samen in éénzelfde modelaanpak. Dit betekent dat een eerste screening om te bepalen welke economieën in de categorieën ontwikkelde of opkomende markten vallen, zoals in het verleden gebeurde, niet langer nodig is. In plaats daarvan gaan we uit van een brede lijst van de 196 door de VN erkende landen en waarnemende staten. We stellen evenwel als extra eis dat, om te worden opgenomen in de becijfering van de duurzaamheidsbarometer, gegevens beschikbaar moeten zijn voor ten minste 80% van de vijftien deelindicatoren waaruit het model is opgebouwd (zie hieronder). De toepassing van deze regel betekent dat we bij de 2024-update 31 landen hebben uitgesloten van de barometer, waardoor er in totaal 165 landen in de analyse overblijven.

De thema’s en deelindicatoren

Het KBC-model onderscheidt vijf thema’s: (1) Algemene economische prestaties en stabiliteit; (2) Sociaaleconomische ontwikkeling van de bevolking; (3) Gelijkheid, vrijheid en rechten van de bevolking; (4) Milieuprestaties en -toewijding; (5) Vrede, veiligheid en internationale betrekkingen. Elk thema is op zijn beurt onderverdeeld in drie deelindicatoren, die op hun beurt bestaan uit een of meerdere datapunten (zie verder). Door een ruim palet van duurzaamheidsaspecten in aanmerking te nemen, willen we vermijden te vervallen in extremen. Alle cijfers worden bekomen van Macrobond (een provider van macro-economische data) en zijn afkomstig van internationale instellingen, zoals de Verenigde Naties, het IMF en de Wereldbank, of van andere gerenommeerde instanties. Die bieden het voordeel van een goede internationale vergelijkbaarheid voor een groot aantal landen. De vijf hoofdthema's en hun deelindicatoren waarmee in het model rekening wordt gehouden, worden hieronder uiteengezet, met een ruwe beschrijving en een toelichting van hun betekenis.

Thema 1 - Algemene economische prestaties en stabiliteit

Goede en stabiele macro-economische prestaties vormen de basis van maatschappelijke welvaart. Concreet gaat het om een bevredigend en stabiel percentage van economische groei en de afwezigheid van onevenwichtigheden (deelindicator 1.1). Dat laatste impliceert een zo groot mogelijke benutting van de productiefactor arbeid (lage werkloosheid), de waardevastheid van geld (lage inflatie) en een evenwicht op de betalingsbalans en de overheidsbegroting. Het model meet de gemiddelde reële bbp-groei van de laatste vijf jaar alsook de volatiliteit ervan gedurende die periode. Inzake onevenwichtigheden berekenen we de optelsom van de werkloosheidsgraad, de inflatie, het tekort op de lopende rekening van de betalingsbalans (in % van het bbp) en het overheidstekort (in % van het bbp). Opnieuw wordt het gemiddelde over vijf jaar beschouwd.

Naast de actuele economische toestand brengen we ook het toekomstig economische potentieel (deelindicator 1.2) en de kwaliteit van publieke en private instituties (deelindicator1.3) in rekening. Bij het eerste gaat het om technologie en innovatie, bij het tweede om de rechtstaat en goed bestuur. Beide zijn cruciaal voor de ondersteuning van marktgerichte economische activiteit.

Thema 2 - Sociaaleconomische ontwikkeling van de bevolking

Naast economische prestaties en stabiliteit hebben overheden ook oog voor de sociaaleconomische ontwikkeling van de bevolking. Een eerste indicator die we hier in rekening brengen, omvat traditionele ontwikkelingsmaatstaven: het bbp per capita, de armoede onder de bevolking (% van de  bevolking die leeft met minder dan 50% van het mediaaninkomen), de levensverwachting van de bevolking (in aantal jaren) en de ondervoeding (% van de bevolking waarvan de voedselinname ontoereikend is om te voldoen aan de energiebehoefte van voeding gedurende minimaal een jaar) en de levensverwachting (deelindicator 2.1). Een tweede indicator meet de prestaties en beleidsinspanningen inzake de scholing en arbeidsparticipatie van de bevolking (deelindicator 2.2). Deze is gebaseerd op de bereikte onderwijsniveaus en het gemiddeld aantal schooljaren onder de bevolking, de werkgelegenheid binnen de bevolking ouder dan15 en de jeugdwerkloosheid.  

Het tweede thema omvat ook de situatie en beleidsinspanningen inzake de gezondheid van de bevolking (deelindicator 2.3). Hiervoor maken we gebruik van cijfers over het aantal personen tewerkgesteld in de gezondheidssector (dokters, tandartsen, apothekers en verpleegkundigen; per 100.000 inwoners), de overheidsuitgaven inzake gezondheidszorg (in % van het bbp), het percentage van de bevolking dat in sloppenwijken woont alsook de mate waarin de bevolking toegang heeft tot elektriciteit.

Thema 3 - Gelijkheid, vrijheid en rechten van de bevolking

De overheid heeft als taak om de ongelijkheid onder de burgers te beperken, maar hen ook vrijheden en rechten te verlenen zodat ze zich kunnen ontplooien en initiatieven kunnen nemen. De ongelijkheid onder de bevolking meten we aan de hand van de inkomensongelijkheid, meer bepaald de Gini-coëfficiënt, en een maatstaf inzake genderongelijkheid betreffende reproductieve gezondheid, empowerment en kansen op de arbeidsmarkt (deelindicator 3.1). Voor de politieke rechten en burgerlijke vrijheden (deelindicator 3.2) baseren we ons op een indicator die de perceptie meet van het vermogen van burgers om hun regering te kiezen alsook andere traditionele rechten en vrijheden (vrijheid van meningsuiting, vereniging, vrije media, enz.). We beschouwen ook economische vrijheid, die wordt benaderd door een maatstaf inzake algemene regulering van het bedrijfsleven (administratieve vereisten, kosten, beperking van vergunningen, enz.) (deelindicator 3.3).

Thema 4 - Milieuprestaties en -toewijding

Ook de vooruitgang inzake milieukwaliteit (lucht, water, biodiversiteit,…) en de vermindering van de druk op het milieu (vermindering van afval en koolstofemissies, terugdringen van uitputting grondstoffen,…) worden in het model in rekening gebracht. We leggen daarbij nadruk op drie aspecten: de milieuprestaties, de ecologische voetafdruk en de klimaatverandering. Milieuprestaties (deelindicator 4.1) worden gemeten aan de hand van benchmarks voor milieuvervuiling, biodiversiteit, bosbeheer, overbevissing, enz. De ecologische voetafdruk (deelindicator 4.2) geeft weer hoeveel biologisch productieve grond- en wateroppervlakte een bepaalde bevolkingsgroep in een jaar gebruikt om zijn consumptieniveau te kunnen handhaven en zijn afvalproductie te kunnen verwerken. Aspecten inzake klimaatverandering (deelindicator 4.3) worden gemeten door een combinatie van cijfers inzake niveaus en veranderingen in CO₂-uitstoot, energieverbruik per hoofd van de bevolking en het aandeel van hernieuwbare energie in de energiemix.

Thema 5 – Veiligheid, vrede en internationale betrekkingen

Het vijfde thema focust op het bestaan en de realisatie van veiligheid en vrede en op de internationale betrekkingen tussen landen. Veiligheid en vrede vormen een van de belangrijkste basisbehoeften van burgers en zijn tegelijk essentiële voorwaarden voor hun economische welvaart. Voor de meting ervan (deelindicator 5.1) gebruiken we een combinatie van indicatoren, waaronder veiligheidsbedreigingen t.a.v. een staat, de fragmentatie van instellingen, de legitimiteit van de staat, het aantal ontheemde bevolkingsgroepen, buitenlandse interventies, militarisering en het zich voordoen van moord, terrorisme en criminaliteit. Het meten van internationale betrekkingen tussen landen kent twee dimensies. De eerste betreft de mate waarin landen internationale verdragen hebben ondertekend (deelindicator 5.2). Dit wordt gemeten door te kijken naar de status inzake ratificatie van belangrijke internationale verdragen (voornamelijk die met betrekking tot de fundamentele mensen- en arbeidsrechten en milieuovereenkomsten). De tweede is de mate waarin landen open grenzen hebben (deelindicator 5.3) en meten we aan de hand van hun economische, sociale en politieke globalisering.

Berekening van de landenscores

Het bepalen van de duurzaamheidsscore voor de landen op basis van de vijf thema's gebeurt in meerdere stappen. In een eerste stap worden de ruwe datareeksen op het niveau van de deelindicatoren gestandardiseerd. Dat betekent dat voor elke cijferreeks de ruwe waarden van de landen worden omgezet in een score tussen nul en één, waarbij het slechtst presterende land de score nul en het best presterende de score één krijgt. Van de gestandaardiseerde reeksen wordt dan het gemiddelde berekend om te komen tot een score voor de betreffende deelindicator. Aan elke reeks wordt daarbij eenzelfde gewicht toegekend, met één uitzondering, namelijk de deelindicator 1.1 ('Macro-economische prestaties en afwezigheid van onevenwichtigheden'). Daarbij krijgt het aspect 'afwezigheid van onevenwichtigheden', dat uit verschillende datapunten bestaat, een gewicht van 50%, tegenover telkens 25% voor de aspecten 'bbp-groei' en 'volatiliteit van de economische groei'. Deelindicatoren die op slechts een cijferreeks zijn gebaseerd worden simpelweg gestandaardiseerd naar een score tussen nul tot één.

In een tweede stap berekenen we het gewogen gemiddelde van de deelindicatoren per thema om tot een score voor elke van de vijf thema's te komen. Opnieuw hanteren we gelijke gewichten en wordt vervolgens gestandaardiseerd tussen nul en één, waarbij het best presterende land waarde één en het slechtst presterende land de waarde nul krijgt. Merk op: als in de becijfering voor een land de waarde voor één van de deelindicatoren ontbreekt, dan wordt de themascore berekend zonder die deelindicator. Indien voor een land slechts gegevens beschikbaar zijn voor minder dan 80% van alle beschouwde deelindicatoren (d.w.z. dat cijfers voor drie of meer van de vijftien deelindicatoren ontbreken), dan wordt het land bij de screeningsoefening buiten beschouwing gelaten. In de finale derde stap berekenen we het gemiddelde van de gestandaardiseerde scores voor de vijf thema's, opnieuw met gelijke weging. Door een standaardisering van dat gemiddelde tussen nul en één bekomen we de KBC-duurzaamheidsbarometer.

Screeningsresultaten

KBC Country Sustainability Barometer 2024

Zwitserland, Zweden en Denemarken bezetten in die volgorde de eerste drie plaatsen in de algemene landenrangschikking van de KBC-duurzaamheidsbarometer (zie tabel 1). Ook Noorwegen en Finland scoren met een respectievelijk de vierde en vijfde plaats erg goed. Deze vijf landen stonden ook de vorige keer in de top vijf van de rangschikking. De Scandinavische landen en Zwitserland staan al langer aan de top van de rangschikking sinds de start van onze screeningsoefening in 2002 en bewijzen op overtuigende wijze dat economische, sociale en ecologische prestaties en beleidsdoelstellingen niet met elkaar in tegenstrijd hoeven te zijn, maar elkaar integendeel kunnen versterken.

Algemeen presteren de ontwikkelde economieën beter dan de opkomende in de rangschikking. De hoogst genoteerde opkomende economie is Slovenië, op de 16^e plaats. Andere economieën met een ruwweg vergelijkbaar bbp per hoofd van de bevolking, zoals Tsjechië en Estland, staan respectievelijk op de 22^e en 24^e plaats. Meer algemeen scoren de Centraal- en Oost-Europese economieën goed in vergelijking met de andere opkomende landen, zoals ook al het geval was in onze voorgaande becijferingen.  

België staat op de 17^e plaats van de 165 beschouwde landen. Dat is een beperkt verlies van één plaats tegenover de vorige becijfering, wat wijst op een ruwweg stabiele prestatie. Het land scoort het best (een 8^e plaats) voor thema 5 ('Veiligheid, vrede en internationale betrekkingen'). Het scoort evenwel zwak (slechts een 112^e plaats) voor thema 4 ('Milieuprestaties en -toewijding'). Dat laatste is toe te schrijven aan Belgiës relatief hoge ecologische voetafdruk en aan de minder goede score betreffende bepaalde aspecten van klimaatverandering (onder meer hogere CO₂-uitstoot en hoog algemeen energieverbruik per hoofd van de bevolking, alsook een relatief laag aandeel hernieuwbare energie in de totale energieconsumptie).² België is overigens niet het enige land dat nog relatief goed scoort voor de thema's 1, 2, 3 en 5, maar zwak voor thema 4. In de top 20 van de algemene rangschikking hebben onder meer Nederland, Nieuw-Zeeland, Australië en Luxemburg minder goede prestaties inzake milieuduurzaamheid.

¹ Deze omschrijving sluit aan bij het begrip van duurzame ontwikkeling zoals voor het eerst door de Commissie Brundtland naar voren geschoven (zie WCED, 1987).

² Meer detail over de prestaties van België in de algemene landenrankschikking vind je terug in een KBC Economische Opinie die we samen met dit onderzoeksrapport publiceren: "België behoudt plaats in de top 20 in de KBC Country Sustainability Barometer, 21 februari 2025.